Brama główna Cmentarza Centralnego kiedyś i dziś

brama-CC-zmiany

Na teren Cmentarza Centralnego prowadzi 13 wejść lub mówiąc inaczej – bram (jak informują nas plany nekropolii). Całkiem sporo, ale w końcu mamy do czynienia z prawie 170 hektarowym obszarem :). Zapewne najbardziej kojarzone i najczęściej użytkowane jest wejście oznaczone numerem 1 znajdujące się od strony ul. Ku Słońcu. Przechodzimy przez półokrągły plac mijając stojące tu samochody i dochodzimy do pokaźnej neoromańskiej bramy, za którą to rozciąga się ‘miasto umarłych’. I właśnie historii tej charakterystycznej budowli poświęcony jest ten wpis.



Inspiracją do napisania poniższego tekstu stało się pewne cenne zdjęcie, które udało mi się wylicytować na serwisie aukcyjnym, a które przedstawia zniszczoną bramę według stanu z prawdopodobnie lat 50-tych. (oficjalnie dziękuję w tym miejscu czytelniczce ‘Anek’ za podesłanie linka do rzeczonej aukcji :)). 

TYTUŁEM WSTĘPU – SYMBOLIKA BRAMY

Brama cmentarna wraz z ogrodzeniem wyznaczają granicę między przestrzenią grzebalną, a przestrzenią życia, między sacrum a profanum. Obszar nimi otoczony stanowi świętą przestrzeń należącą do zmarłych, którzy tu oczekują zmartwychwstania. Prócz funkcji praktycznej i estetycznej bramę możemy postrzegać przez pryzmat symboliki odwołujące się do treści religijnych („Ja jestem bramą. Jeśli ktoś wejdzie przeze mnie, będzie zbawiony” – tymi słowami wedle ewangelii św. Jana określił siebie Jezus Chrystus (J 10.9)). Dla zmarłego przejście przez bramę cmentarną nie oznacza zatem końca, lecz przejście od śmierci do życia wiecznego.

BUDOWA

W pierwszym etapie tworzenia nekropolii, czyli od roku 1899, powstała wschodnia jej część. Prowadzić doń miała okazała brama główna zlokalizowana od strony ul. Ku Słońcu (niem. Pasewalker Chaussee). Projekt tej budowli, jak i całego układu przestrzennego cmentarza, wyszedł spod ołówka Wilhelma Meyera, ówczesnego miejskiego radcy budowlanego, przy współpracy architekta Boldta i miejskiego asystenta budowlanego Deichtela. Ich koncepcja zakładała budowę trójskrzydłowej bramy wzorowanej na włoskich cmentarzach (co wyjaśnię w dalszej części tekstu).

Wiosną 1900 r. postawiono baraki dla robotników, zaś 6 czerwca tegoż roku uzyskano pozwolenie na budowę bramy. Jak przebiegały prace nad nią? W dwóch etapach. Najpierw w latach 1901 – 1902 wzniesiono wschodnie skrzydło bramy, które przeznaczone zostało dla administracji nekropolii. To w nim znajdowała się cała dokumentacja cmentarza. Również w tym okresie powstała hala bramna, czyli mówiąc najprościej ta część przez którą wchodzimy. Dwa lata później, czyli do 1904 r. ukończono budowę skrzydła zachodniego pełniącego funkcję gospodarczą.

ARCHITEKTURA

Monumentalne założenie bramne, wzniesione z czerwonej cegły, przybrało ostatecznie kształt neoromańskiej, trójskrzydłowej budowli, nawiązującej swą formą do włoskich cmentarzy typu campo santo (w tłumaczeniu: święte pole), czyli do czworobocznego dziedzińca otwartego do wewnątrz krużgankami.

Widać to od samego początku, kiedy wkraczamy na dziedziniec przed bramę będąc otoczonym z trzech stron ową budowlą. Hala bramna ma długość 80 metrów. Jej środkowa część (przez którą można wjechać autem) została podwyższona w stosunku do reszty budowli i przepruta trzema łukowato zamkniętymi otworami przejazdowymi. Dodatkowo najwyższy, środkowy łuk podkreślono trójkątnym szczytem zwieńczenia. W obu skrajnych częściach hali również znajdują się otwory przejazdowe (to te, przez które najczęściej wchodzimy), zaakcentowane szczytami z wpisanymi w nie motywem rozety. Wchodząc przez bramę widzimy triforia, czyli okna podzielone na trzy części – jest to nawiązanie do romańskich krużganków klasztornych. Z drugiej zaś strony, gdy wychodzimy już z cmentarza, przechodzimy przez półkoliste arkady, nawiązujące właśnie do krużganków campo santo. Elewacja między otworami przejazdowymi i arkadami podzielona została lizenami, a całość wieńczy fryz arkadowy.

A na poniższym zdjęciu, ukazującym bramę z obu stron, wszystkie te architektoniczne elementy zostały pozaznaczane.

opis hali bramnej

Opis ten pasuje do tego, co widzimy współcześnie. Jednakże kilku elementów z pierwotnego wizerunku brakuje…

LATA POWOJENNE: ZNISZCZENIE I (NIEKOMPLETNA) ODBUDOWA

Działania wojenne nie oszczędziły konstrukcji bramy głównej. Już podczas jednego z pierwszych nalotów bombowych na Szczecin 20 września 1941r. spłonął dach i lewe boczne skrzydło wraz z całą dokumentacją nekropolii. Brama choć stała, pozbawiona była dachu, szczytów i części sklepień. Taki stan rzeczy utrzymał się do końca lat 50-tych.

Zniszczona brama (bez dachu, szczytów) – zdjęcie prawdopodobnie z lat 50 – tych XX w. wygrane przeze mnie na aukcji internetowej

W latach 1958 – 1959 w Szczecińskim Biurze Projektów Budownictwa Przemysłowego opracowano projekt odbudowy. Trwała ona kilka lat, od 1959r. (poniżej daty ukończenia poszczególnych części):

– 1961: wschodnie skrzydło – stare mury rozebrano do poziomu gruntu i na zachowanych fundamentach wzniesiono nowy budynek.
– 1962: hala bramna – odtworzono zniszczone sklepienia i szczyty nad przejazdami, wyremontowano elewacje, założono nowy dach.
– 1963: zachodnie skrzydło – zachowano stare elewacje, część murów rozebrano i zbudowano od nowa.

Choć podczas odbudowy wzorowano się na pierwotnym wizerunku bramy, to kilku elementów nie odtworzono, co dość łatwo zauważyć porównując przedwojenne i współczesne zdjęcia.

1. Szczyty bramy zwieńczone były rzeźbionymi sterczynami (obecnie ich nie ma)
2. Nad głównym, środkowym przejazdem znajdowała się kopuła z krzyżem (nie odtworzono jej)
3. Pod kopułą umieszczony był zegar
4. Dach był niegdyś wyższy

Od lipca 2008 r. do stycznia 2009 r. brama przeszła gruntowną renowację. A żeby wyglądała ładnie także w nocy zamontowano reflektory.
—————————————————————————————————-

Zdjęcie z lotu ptaka autorstwa Pana Cezarego Skórki:

Przedwojenne zdjęcia pochodzą z portalu sedina.pl
Zdjęcie powojenne (autor anonimowy) jest moją własnością.

5 thoughts on “Brama główna Cmentarza Centralnego kiedyś i dziś

  1. Cała przyjemność po mojej stronie 🙂 Szczególnie, że można przy okazji poczytać co to za obiekt.

    P.S. Wybieram się do Szczecina (jak się uda) w końcu cmentarz zwiedzę 🙂

  2. Super! Poza ciekawym opisem dziejów i lekcją historii dowiedzieć się można co nieco o architekturze (elementy bramy). Dzięki.

Dodaj komentarz