Lapidarium – czym jest i jak się je tworzy

otwarcie lapidarium smutna

Przez wiele lat po wojnie na tzw. Ziemiach Odzyskanych z pogardą i brakiem szacunku odnoszono się do pozostawionego tu dziedzictwa kultury niemieckiej, w tym i cmentarzy ewangelickich, bezkarnie plądrowanych i niszczonych.
Dopiero na początku lat 80-tych XX w. w ówczesnym województwie szczecińskim powstały pierwsze dokumenty (koncepcje) dotyczące prawnego zabezpieczenia konserwatorskiego obiektów / elementów sepulkralnych z terenów zlikwidowanych bądź nieczynnych przedwojennych cmentarzy. Pierwsze na terenie województwa lapidarium, zorganizowane według precyzyjnego projektu wraz z pełną naukową dokumentacją, powstało w Kobylance.

Kolejne lata przyniosły wzrost zainteresowania służb konserwatorskich i władz samorządowych kwestią ochrony ‘niechcianego’ dziedzictwa po przedwojennych mieszkańcach tych terenów. Istotne też jest podejście społeczeństwa, które zaczęło interesować się lokalną historią; zwłaszcza osoby, które nie posiadają wojennego bagażu doświadczeń, nie wykazują destrukcyjnego podejścia do wszystkiego co poniemieckie.
Zmiany te dały impuls do tworzenia na terenach pocmentarnych lapidariów.

Czym jest lapidarium?

Słowo to wywodzi się etymologicznie od łacińskiego lapis, czyli kamień. W interesującym nas kontekście pod pojęciem lapidarium rozumiemy miejsce, gdzie zgromadzone zostały obiekty i/lub elementy sepulkralne, takie jak: nagrobki i ich fragmenty, krzyże, rzeźby nagrobne, pomniki, tablice epitafijne, obramowania grobów, a nawet kaplice cmentarne i mauzolea. Celem tworzenia lapidariów jest ocalenie tego co zostało z nieczynnego bądź częściej ze zlikwidowanego cmentarza. Ich formy są różnorodne, zależne od koncepcji autora projektu. Może to być po prostu kilka/kilkanaście płyt nagrobnych ustawionych obok siebie na niewielkiej przestrzeni lub wmurowanie ich w jakąś konstrukcję architektoniczną.

Jak powinno urządzać się lapidaria ?

W przepisach prawnych dotyczących cmentarzy czy ochrony zabytków nie znajdziemy określenia lapidarium. Znajdują się jednak w nich wytyczne związane z ochroną obiektów sepulkralnych w przypadku użycia terenu nieczynnego cmentarza na inny cel, np: „Użycie terenu cmentarnego na inny cel jest dopuszczalne pod warunkiem zachowania pamiątek wartości historycznej, archeologicznej lub artystycznej. Pamiątki te mogą być przeniesione w odpowiednie miejsce za zezwoleniem wojewódzkiego konserwatora zabytków” (Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych. art. 6 pkt 4).

Decyzję o utworzeniu lapidarium i składzie jego elementów podejmuje Wojewódzki Konserwator Zabytków w porozumieniu z odpowiednim Kościołem lub związkiem wyznaniowym oraz władzami terenowymi i specjalistami z różnych dziedzin (urbanistami, architektami, historykami sztuki, przyrodnikami). Gdy zostanie już wybrany teren, gdzie ma powstać lapidarium, tworzona jest pełna dokumentacja: analiza historyczno – przyrodnicza, szczegółowa inwentaryzacja obiektu i oczywiście projekt urządzania terenu wykonany w oparciu o pomiar sytuacyjno – wysokościowy. Wszelkie prace terenowe powinny być wykonywane pod nadzorem WKZ. Wszystkie przenoszone obiekty muszą być szczegółowo zinwentaryzowane i muszą otrzymać własną dokumentację konserwatorską (fotografie, pomiary, opis).

Lapidarium może znajdować się na terenie dawnego (nieczynnego / zlikwidowanego) cmentarza i zawierać jedynie zachowane nagrobki z danej nekropolii, ale również istnieją lapidaria, gdzie zgromadzone są np. nagrobki z opuszczonych cmentarzy z całej gminy (przykładem są Police). Przy wejściu do lapidarium powinna być umieszczona tablica zawierająca informacje o historii obiektu i jego zawartości. W przypadku cmentarzy żydowskich projekt lapidarium powinien uwzględniać ich specyfikę wynikającą z przepisów religijnych, ale to temat na odrębny artykuł 😉

Jak w te wytyczne wpisują się szczecińskie lapidaria ? O tym w następnej notce 😉

 

Literatura dla zainteresowanych:

1. Ochrona cmentarzy zabytkowych. Materiały szkoleniowe pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków oraz materiały konferencji Organizacja Lapidariów Cmentarnych Żagań – Kożuchów 20-23 czerwca 1993, Warszawa 1994
2. Witek M., Witek W., Lapidaria – symbole (znaki, ślady) pamięci (klik)

6 thoughts on “Lapidarium – czym jest i jak się je tworzy

  1. Jednak wolę w miejscu starego cmentarza poukładane nagrobki które zostały poprzewracane niż tworzenie lapidariów. Niszczą one kształt cmentarza w jego pierwotnej formie.

  2. W notce specjalnie nie wyrażałam swojej opinii na powyższy temat, miało być tak ‚sucho’ i konkretnie, ale w komentarzu mogę rzec, iż wg mnie lapidarium jest ostatecznością, by ocalić nagrobki. Za szybko chyba podejmuje się decyzje o ich tworzeniu bez próby dokładnego ‚odczytania’ przestrzeni cmentarnej np pod kątem zachowanego układu przestrzennego. Nagrobek, jak sama nazwa wskazuje, powinien być nad grobem, czyli pozostawiony in situ.

  3. No cóż tworzenie lapidarium jest dużo prostsze niż przywrócenie zarysów starych cmentarzy. Wątpię też że ludzie którzy tworzą lapidaria mają zgodę konserwatora zabytków. Inną sprawą są cmentarza przy kościelne poprzerabiane na np. murki okalające teren kościoła – bo łatwiej i bez pomysłu.

  4. O utworzonych w Szczecinie lapidariach – tych ze zgodą konserwatora i bez tejże zgody będzie w następnej notce 😉 temat murków z nagrobków to też spory i oburzający temat, o którym oczywiście kiedyś tu napiszę, także zachęcam do zaglądania 😉

  5. Samo słowo lapidarium przyprawia mnie o mdłości. „Renowacja „cmentarza w Skwierzynie skończyła się na wywaleniu elementów bez inskrypcji na hałdę długości kilkunastu metrów i utworzeniu lapidarium z części „informatywnej”. Nienawidzę, niecierpię, nieznoszę. Powinno być zabronione.

    Niemniej jednak sama przyłożyłam rękę w tym roku do utworzenia jednego. Nagrobki od 60 lat były zakopane w rowie, znikome możliwości by je prawidłowo przyporządkować do postumentów. W efekcie powstało lapidarium. Źle mi z tym, ale nic lepszego nie dało się w tej sytuacji.

  6. Do Anek: ja chyba aż tak radykalnego podejścia nie mam 😉 sama przyłożyłam rękę do powstania kilku pseudo-lapidariów, o których z czasem będę tu pisać i pewnie baty od Ciebie za takie działania zbiorę 🙂 ale ciężko w Szczecinie ruszyć temat pełnej rewitalizacji zaniedbanego cmentarza…

Dodaj komentarz