Pomniki poświęcone poległym w I wojnie światowej – zarys tematu

Jeseritz_Kriegerdenkmal

W roku 2014 przypada setna rocznica wybuchu pierwszej wojny światowej. Choć Szczecin i jego okolice nie były areną walk, to lokalne społeczeństwo odczuło okropieństwo działań wojennych poprzez mobilizację części mężczyzn, zwłaszcza młodych chłopców. Nie wszyscy wrócili bezpiecznie do domu. Po zakończeniu wojny, aby upamiętnić tych, którzy przelali swoją krew ‘za Cesarza i Ojczyznę’, zaczęto stawiać pomniki, które z czasem stały się nieodłącznym elementem krajobrazu bardzo wielu miejscowości.

 

Kto i kiedy ?

 

Najwięcej pomników poległych, jak się powszechnie o nich mówi, powstało w latach 20-tych ubiegłego wieku, choć jeszcze w latach 30-stych podejmowano takie inicjatywy.

Inicjatorami i inwestorami ich budowy były zwykle gminne społeczności wespół z pastorem lub stowarzyszenia kombatanckie.

Uroczystość odsłonięcia była poświęcenie pomnika poległych w Jezierzycach (źródło: http://jezierzyce242.blogspot.com)zawsze dużym wydarzeniem, w którym uczestniczyło lokalne społeczeństwo, rodziny poległych, zaproszeni goście, poczty sztandarowe stowarzyszeń weteranów wojennych i związków strzeleckich.

Szczególna okazją do oddania hołdu niemieckim żołnierzom był Dzień Żałoby Narodowej, wprowadzony w 1925 r. i obchodzony w przedostatnią niedzielę przed adwentem.

 

Gdzie ?

Lokalizacja pomnika była nie bez znaczenia. Wybierano miejsca ogólnie dostępne i reprezentatywne, tak aby był on jak najlepiej wyeksponowany:

  • teren cmentarza przykościelnego lub komunalnego
  • kościół (w przypadku tablic) lub jego otoczenie
  • okolice szkół
  • centralny plac
  • rozwidlenie i skrzyżowanie dróg
  • parki dworskie lub obiekty o charakterze sportowo-rekreacyjnym.

Dodatkowo, aby wyróżnić miejsce ustawienia pomnika z przestrzeni życia codziennego otaczano go płotkiem, kolumienkami z łańcuchem lub roślinnością.

 

 Jaka forma?

Wykonanie pomników zlecano miejscowym artystom bądź zakładom kamieniarskim. Wyróżnić można kilka charakterystycznych form:

  • obeliski
  • głazy (pojedyncze lub kompozycje głazów)
  • kamienne postumenty (bloki)
  • stele
  • rzeźby figuralne
  • symboliczne cenotafy
  • tablice epitafijne (głównie w kościołach)

Pomimo pewnej powtarzalności form każdy z pomników cechowała indywidualność wykonania, staranność wykończenia i dbałość o zachowanie proporcji.

Stałym elementem inskrypcji były daty „1914-1918” oraz informacja komu pomnik jest poświęcony (mieszkańcom gminy, żołnierzom z konkretnej jednostki, członkom konkretnych organizacji). Na niektórych pomnikach wypisywano personalia poległych, alfabetycznie bądź według daty śmierci, nie raz poprzedzone stopniem wojskowym.

 

Jaka symbolika?

To co wyróżnia te pomniki to symbolika wojskowa nawiązująca do mitologii i kultury germańskiej. Najpopularniejszymi zdobieniami, występującymi w formie zwieńczenia bądź rytu, były:

  • Krzyż Żelazny (Eisernes Kreuz), czyli niemieckie odznaczenie będące symbolem męstwa w boju. Jego wnętrze pozostawiano puste lub umieszczano w nim u góry koronę, w środku literę „W” (inicjał cesarza Wilhelma II), zaś u dołu datę 1914
  • orzeł z rozpostartymi bądź złożonymi skrzydłami
  • hełm
  • gałązki bądź wieńce z liści laurowych lub dębowych (symbol męskości i mądrości)
  • miecz (symbol rycerskości i sprawiedliwości)

 

W Szczecinie – kiedyś i dziś

Listę szczecińskich zachowanych i nie zachowanych pomników pierwszowojennych znajdziecie w zakładce: wojenne -> pomniki poległych w I w.ś.
Spis ten nie ma charakteru zamkniętego. Większości z tych obiektów poświęcone zostaną odrębne wpisy.

Na koniec należy jeszcze poruszyć kwestię losu tych pomników po 1945 r. i ich obecnej sytuacji prawnej.

Mimo, iż pierwsza wojna światowa nie ma nic wspólnego z nazizmem i jego okrucieństwem, pomniki poległych w latach 1914-1918, wraz z akcją osadniczą i ‘odniemczeniem’ Pomorza, nie uniknęły częściowej destrukcji. Strącanie z cokołów, skuwanie napisów i symboli, przekształcanie w pomniki religijne. W przypadku niektórych obiektów efekty tych działań widać do dziś.

Od 2000 r. szczecińskie Biuro Dokumentacji Zabytków prowadzi dokumentację w formie kart ewidencyjnych istniejących znaków pamięci z okresu I wojny światowej.

 

Przez wiele lat sytuacja formalnoprawna tego rodzaju upamiętnień była niejasna. Nie uznawano je za cmentarze wojenne, więc nie chroniła je ustawa o grobach i cmentarzach wojennych (chyba, że pomnik znajdował się na cmentarzu wojennym). Ze względu na niską wartość artystyczną nie wpisywano ich do rejestru zabytków, więc nie podlegały ustawie o ochronie zabytków.
W 2003 r. rząd RP i rząd Niemiec podpisały międzynarodową umowę „O grobach ofiar wojen i przemocy totalitarnej”, gdzie w art. 3 pkt. 2 czytamy „ Pomniki ofiar wojen i przemocy totalitarnej, które nie są zlokalizowane na cmentarzach wojennych w rozumieniu niniejszej umowy, objęte są ochroną prawną tego państwa, na którego terytorium się znajdują”. Czy bezspornie rozstrzyga to problem ochrony upamiętnień pierwszowojennych ?

Dodaj komentarz