Słownik pojęć

HASŁOOBJAŚNIENIEPRZYKŁADY
(nie tylko szczecińskie)
Aedicula(czyt. edikula) - W starożytności była to kapliczka zwieńczona frontonem opartym na kolumnach lub pilastrach. W nowożytnej sztuce sepulkralnej, na fali nurtu neoklasycystycznego, powrócono do tego motywu. W niszy aediculi umieszczano różne rzeźby w formie urny czy posągu.
Akroterionw kontekście sepulkralnym jest to dekoracja nawiązująca do sztuki antycznej w formie palmety, woluty lub liści akantu, wieńcząca stelę nagrobną.(na zdjęciu obok zaznaczono ją czerwonym kołem)
Cenotafsymboliczny pomnik - grób, o znaczeniu kommemoratywnym, nie zawierający ciała, stawiany np. ku pamięci poległych na froncie, zmarłych na morzu, zaginionych bez śladu podczas wojny, w górach, w lawinach etc.(przykładowo - nagrobek Otto Jaeckela poległego we Francji wystawiony na pamiątkę synowi na rodzinnym cmentarzu Jaeckelów w Puszczy Bukowej)cenotaf
Cippuskamienny rzymski pomnik nagrobkowy, czworoboczny; na ścianie przedniej zdobionej płaskorzeźbioną dekoracją ornamentalną lub figuralną mieściło się epitafium zmarłego; na bocznych skromniejszych umieszczono wyobrażenia dzbana i patery. Określenie stosowane jest również do podobnych nagrobków nowożytnych.cippus
Epitafiumwyraz ten ma trzy znaczenia: 1. Napis umieszczony na nagrobku lub pomniku, może być to cytat z biblii bądź tekst upamiętniający zmarłego; 2. Ozdobna płyta lub tablica z napisem ku czci zmarłego lub także z obrazem, umieszczana gł. na ścianie wewnątrz kościoła; 3. Utwór literacki poświęcony zmarłej osobie.przykład epitafium
Festonmotyw dekoracyjny wywodzący się ze sztuki antycznej, przedstawiający fragment tkaniny, wieniec z kwiatów, roślin lub owoców swobodnie zwieszający się z dwóch punktów zaczepienia.feston
Frontontrójkątne lub półokrągłe zwieńczenie fasady budynku, okna, a w naszym przypadku nagrobka :). Wewnętrzne pole frontonu to tympanon. Tenże element architektoniczny jest charakterystyczny dla (neo)klasycyzmu, który to nawiązuje do sztuki antycznej. fronton
Grobowiecbudowla cmentarna złożona z dwóch części: komory grobowej, czyli murowanej części podziemnej przeznaczonej na kilka lub kilkanaście trumien oraz części nadziemnej z dostępnym wnętrzem przez drzwi zamykane ozdobną kratą albo przez odejmowaną płytę z uchwytami. Część naziemna grobowca ma często kształt budynku z oknami i dachem przypominającym z wyglądu kaplicę, gdzie wewnątrz mieści się niewielki ołtarz przyścienny oraz epitafia. Część ta jest zwykle odpowiednio ozdobiona architektonicznie (tympanon, ryzality, pilastry, akroteriony itd) i rzeźbiarsko (ornamenty, płaskorzeźby, posągi, portret zmarłego).
Grobowce na cmentarzach żydowskich zwane są ohelami.
(patrz też: ohel, mauzoleum)
grobowiec rodzinny
Gróbmogiła, miejsce pochówku zmarłego w formie wykopanego dołu na cmentarzu. Rozróżniamy groby ziemne i murowane, czasowe i stałe, pojedyncze, rodzinne lub zbiorowe, w których spoczywają np. żołnierze czy zakonnicy, oraz groby urnowe.
(patrz też: cenotaf)
przykład grobu ziemnego
Inskrypcja nagrobnanapis umieszczony na nagrobku zawierający: nazwisko i imię zmarłego oraz daty jego urodzenia i śmierci (może być podana tylko data śmierci i liczba lat życia), nie raz też zawód zmarłego. Częścią inskrypcji jest epitafium, czyli napis wyrażający stosunek uczuciowy do zmarłego w formie wierszowanej lub cytaty z Pisma św. Rodzaj i stylistyka inskrypcji są wyrazem panującej mody, lokalnych obyczajów.
(patrz też: epitafium)
przykład inskrypcji nagrobnej
Kaplica cmentarnabudowla sakralna na cmentarzu wyznaniowym służąca do odprawiania ceremonii pogrzebowych; pełni niekiedy także rolę kostnicy. kaplica na cmentarzu centralnym
Karnersamodzielna budowla sepulkralna zakładana początkowo na planie centralnym, koła lub wieloboku, a następnie niewielkiego prostokąta, przylegająca do murów kościoła. Karner wznoszony był z reguły w formie dwukondygnacyjnej: w przyziemiu znajdowała się krypta, zaś powyżej - kaplica do odprawiania nabożeństw i modlitw. W kryptach, które miały osobne wejście prowadzące na teren cmentarza przykościelnego, składane były kości zmarłych wydobyte z terenów cmentarzy podczas powtórnych pochówków. Budowle te funkcjonowały głównie w średniowieczu, w czasach nowożytnych były z reguły przebudowywane i traciły swoją pierwotną funkcję.karner w Austrii
Katakumby(łac. catacumbae - podziemne grobowce) budowla grobowa nadziemna lub częściej podziemna zawierająca uszeregowane rzędami w kilku kondygnacjach nisze, w których umieszcza się trumny ze zwłokami, zaś otwory tych nisz zamyka się obmurowanymi tablicami z nazwiskiem zmarłego i innymi inskrypcjami.
Kirkutcmentarz żydowski. Jest to określenie powszechnie przyjęte w Polsce, jednakże Żydzi używają nazwy w języku hebrajskim: "bet chaim" (dom życia), "bet kwarot" (dom grobów) czy "bet olam" (dom życia wiecznego) lub w języku jidysz - "hajlike ort" (święte miejsce). Charakterystyczny dla kirkutów jest podział terenu na część męską, żeńską i dziecięcą, a także nienaruszalność grobu (ekshumacja czy likwidacja cmentarza jest zabroniona).macewy na gorzowskim kirkucie
Kolumbarium(łac. columbarium - gołębnik) zbiorowy grobowiec w formie budowli lub sali z niszami na urny, typowy dla rzymskiej i wczesnochrześcijańskiej architektury cmentarnej. Obecnie, żeby zaoszczędzić miejsce na cmentarzu, także buduje się kolumbaria jako np. wolnostojące ściany z niszami na urny z prochami zmarłych.kolumbarium na cmentarzu w Dąbiu
Kostnicabudynek lub pomieszczenie (np. w podziemiu kaplicy cmentarnej lub domu przedpogrzebowego) służące do przechowywania trumien ze zwłokami przed ceremonią pogrzebową.
Krematorium(z łac. cremo - palę) budynek na cmentarzu ze specjalnymi piecami do spalania (kremacji) zwłok ludzkich. Popioły (prochy) ciał zmarłych umieszcza się i przechowuje w urnach.
Lapidariummiejsce, gdzie zgromadzone zostały obiekty i/lub elementy sepulkralne, takie jak: nagrobki i ich fragmenty, krzyże, rzeźby nagrobne, pomniki, tablice epitafijne, obramowania grobów, a nawet kaplice cmentarne i mauzolea.
Macewa(lub maceba)- żydowski nagrobek w formie pionowo ustawionej płyty (steli). Wykonywano ją z różnych materiałów - granitu, piaskowca, marmuru, żeliwa lub drewna. Swym wyglądem nawiązuje do bramy, symbolu przejścia z życia ziemskiego do życia w innym świecie. Posiadają często bardzo bogatą symboliczną ornamentyką.macewa
Mauzoleummonumentalny grobowiec dla jednej lub kilku osób w formie wolno stojącej, bogato zdobionej budowli. Mauzoleum dla wielu osób wojskowych lub cywilnych nosi nazwę Mauzoleum-cmentarz lub Mauzoleum-pomnik, np. cmentarz-mauzoleum żołnierzy Armii Radzieckiej w Warszawie.mauzoleum
Mizarcmentarz muzułmański. Mogiły ułożone są w regularne rzędy zwane safami i obłożone polnymi kamieniami w ten sposób, by największy znajdował się przy głowie zmarłego, a najmniejszy u jego stóp. Każdy grób wieńczy tablica inskrypcyjna z wyżłobionym na górze półksiężycem i gwiazdami.mizar
Obeliskpomnik nagrobny w kształcie ostrosłupa (czworoboczny słup zwężający się ku górze i ścięty w formie piramidki).obelisk w Płoni
Ohel(z języka hebrajskiego - namiot) - niewielki grobowiec, chroniący grób osoby zasłużonej dla społeczności żydowskiej. Ohele stawiano nad grobami rabinów i cadyków. We wnętrzu oheli można zobaczyć niewielkie kartki (kwitełech) z prośbami - modlitwami pielgrzymów.ohel
Ossuarium(łac. ossua - kości) naczynie lub wolno stojąca budowla, w której przechowywane są kości lub prochy zmarłego. W Polsce najbardziej znanym ossuarium jest tzw. Kaplica Czaszek w Czermnej.ossuarium
Puttomotyw dekoracyjny przedstawiający małego nagiego chłopca, aniołka, popularny od czasów renesansu, nawiązujący do przedstawień Erosa jako uskrzydlonego dziecka (amorek).putto
Sarkofaggrobowiec w kształcie trumny z kamienia, rzadziej z drewna lub metalu.sarkofag książęcy
Sepulkralna sztuka(łac. sepulcrum - grób) inaczej sztuka nagrobna, sztuka cmentarna. Dziedzina twórczości artystycznej związana głównie z wiarą w życie pozagrobowe, a także z dążeniem do utrwalenia pamięci o zmarłych. Zakres i charakter sztuki sepulkralnej były różne dla poszczególnych systemów religijnych i środowisk etnicznych w różnym okresie czasu. Sztuka sepulkralna wyraża się w różnych formach nagrobków i ich specyficznym zdobnictwie odzwierciedlającym liczne wyobrażenia symboliczne i alegoryczne. Obecnie charakter kultowy sztuki sepulkralnej zanika, pozostaje jedynie jej funkcja upamiętniania osób zmarłych, np. na nagrobkach umieszcza się portrety fotograficzne zmarłych.
Stelapomnik nagrobny w postaci prostokątnej, stojącej płyty kamiennej z tekstem inskrypcji, rozpowszechniony w okresie starożytności. Tą formą nagrobka można także obecnie spotkać na cmentarzach. Tekst inskrypcji jak i przedstawienie na steli nawiązywały zawsze do osoby zmarłego, na którego grobie ustawiano ten pomnik.Stele na cmentarzu w Stogach
Tablica epitafijnapatrz: Epitafium.tablica epitafijna
Tumbazasadnicza część nagrobków gotyckich i renesansowych w kształcie skrzyni, zamkniętej od góry płytą z rzeźbioną postacią zmarłego. Tumba była umieszczona zazwyczaj bezpośrednio na posadzce kościoła. Jako materiał służył najczęściej kamień, rzadziej np. z brąz. Ściany boczne zdobiono płaskorzeźbami niekiedy zwieńczano baldachimem (charakterystyczne dla gotyku).
(patrz też: Sarkofag)
tumba na cmentarzu centralnym
Tympanonwewnętrzne pole frontonu gładkie lub wypełnione rzeźbą.
(patrz też: fronton)
znak alfa i omega w tympanonie