Symbolika nagrobna cmentarzy – wstęp

Pulpit1

Spacerując po cmentarzach, zwłaszcza tych starych (z XIX i początku XX wieku) na wielu nagrobkach możecie dostrzec różne ornamenty. A to jakiś motyw roślinny, a to jakaś postać lub przedmiot, który nie koniecznie może kojarzyć się ze śmiercią. Zastanawialiście się kiedyś czy mają one jakiś głębsze znaczenie, czy umieszczono je jedynie w celach dekoracyjnych ?

Współcześnie, odnoszę takie wrażenie, iż większość ornamentów pojawiających się na co niektórych nagrobkach pełni jedynie funkcję ozdobną. W dawniejszych czasach tak jednak nie było; większą wagę przywiązywano do doboru zdobień nagrobka, które miały określać cechy zmarłego bądź nawiązywały do motywu nieśmiertelności i przemijania.

W literaturze możemy znaleźć ogólny podział symboli wykorzystywanych w sztuce sepulkralnej chrześcijańskich cmentarzy:

  1. Symbole nadziei, zmartwychwstania, sprawiedliwego sądu i nieśmiertelności, np.: bluszcz, akacja, brama, delfin, krzyż, kotwica, lew, motyl, paw, ryby, różne postacie Chrystusa, Matki Boskiej i świętych
  2. Symbole śmierci, jej atrybuty i personifikacje, np.: bluszcz, brama, czaszka, demon, klepsydra, nożyce, zgaszona pochodnia, sowa, szkielet, Thatanos
  3. Symbole znikomości i nietrwałości życia doczesnego, np.: złamane lub strzaskane kolumny i obeliski, uschnięte drzewo, złamane lub urwane kwiaty, całuny, wazy, urny
  4. Symbole żałoby i jej personifikacje: kobiety – płaczki, uczestnicy konduktu pogrzebowego, aniołki, kir, cyprys
  5. Atrybuty osoby zmarłej: dąb (drzewo lub liście), kartusze herbowe, lampa, laur(gałązki lub wieńce), lilia, palma, panoplia, serca gorejące, waza z płomieniem; atrybuty pracy: książka, lutnia, skrzypce, koło sterowe, śmigło, globus, wąż eskulapa i in.

[Cmentarze innych wyznań, zwłaszcza żydowskie, posiadają odrębną symbolikę (choć niektóre symbole mają charakter uniwersalny), o której można poczytać w publikacjach A. Trzcińskiego (np. „Symbole i obrazy – treści symboliczne przedstawień na nagrobkach żydowskich”) czy choćby w Internecie. Przykładowo: judaizm zabrania przedstawiania w sztuce postaci ludzkich (na macewach znajdziemy tylko wizerunki samych rąk), dominują zatem motywy roślinne i zwierzęce oraz przedmioty nawiązujące do miejsca zmarłego w społeczności gminy]

Pomorskie cmentarze żydowskie w znaczącej mierze uległy jednak likwidacji, w pierwszym etapie po 1933 r., a ostatecznie po 1945 r. Zdecydowana większość zachowanych przedwojennych cmentarzy na tym terenie to cmentarze ewangelickie, dlatego też w leksykonie znajdziecie symbolikę z kręgu kultury chrześcijańskiej.

Analizując ogólnie sztukę sepulkralną ewangelickich cmentarzy Szczecina (i okolic) zauważyć można, iż nie wszystkie nagrobki posiadają symbolikę religijną. Odnosi się to głównie do obiektów znajdujących się na cmentarzu Centralnym, gdzie miejsce symboliki chrześcijańskiej zajęły akcenty mitologiczne, a potem wręcz neopogańsko – panteistyczne, nadając nekropolii w zasadzie charakteru świeckiego. Stąd też nie często na ewangelickich nagrobkach odnajdziecie motyw krzyża.

Na koniec dodam, iż odrębne zagadnienie stanowi symbolika roślin sadzonych ogólnie na cmentarzach czy wykorzystywanych do dekoracji grobów. Tematyką tą również zajmę się w swoim czasie na Cmentarologu.

One thought on “Symbolika nagrobna cmentarzy – wstęp

  1. Ja też mam takie wrażenie, że obecnie umieszcza się wszelkie ornamenty i ozdoby tylko w związku z ich walorami artystycznymi… kiedyś chyba ludzie byli bardziej „liryczni”…

Dodaj komentarz